Van beschaving naar barbarij: Het gevaar van labbekakkerigheid


Er is een prachtig, ouderwets Nederlands woord dat we veel te weinig gebruiken: labbekakkerigheid. Het klinkt bijna gemoedelijk, maar het beschrijft een sluipend gif: de apathische, gemakzuchtige houding waarmee we ongemakkelijke confrontaties uit de weg gaan en lafheid verwarren met fatsoen.

Socioloog Norbert Elias beschreef in Über den Prozeß der Zivilisation hoe beschaving ontstaat door driftbeheersing. Mensen leren hun primaire instincten – woede, weerzin, impulsiviteit – te beteugelen. Echte beschaving betekent dat die zelfbeheersing van binnenuit komt. Het is geen trucje, maar een doorleefde houding die ons in staat stelt om vreedzaam samen te leven zonder elkaar bij het minste of geringste naar de keel te vliegen.

Maar dat proces heeft een verraderlijke keerzijde.

Beschaving kan doorslaan in een oppervlakkige façade. Wanneer mensen niet meer handelen vanuit innerlijke overtuiging, maar uit angst om door de mand te vallen of buiten de groep te belanden, blijft er alleen een dun vernislaagje over. We houden ons krampachtig vast aan de heersende etiquette, niet omdat we die hebben doorgrond, maar om maar geen gedoe te krijgen.

Dat is precies het moment waarop beschaving overgaat in labbekakkerigheid.

We noemen het hoffelijkheid, verdraagzaamheid of ‘de mantel der liefde’, maar in werkelijkheid is het conflictvermijding. We slikken onze bezwaren in, kijken weg bij ontsporingen en schrappen bij voorbaat het schurende woord of de prikkelende cartoon om de lieve vrede te bewaren. In plaats van het moedige, lastige gesprek te voeren, kiezen we voor de weg van de minste weerstand.

En daar schuilt het grote gevaar.

Wanneer we moed en weerbaarheid weg beschaven, maken we de samenleving weerloos. Beschaving is namelijk geen verworven recht dat zichzelf in stand houdt; het is een kwetsbaar bouwwerk dat voortdurend onderhoud vraagt. Als niemand meer durft op te staan tegen onrecht, intimidatie of onbeschoftheid – simpelweg omdat het ‘niet netjes’ is om de sfeer te verpesten – geven we het terrein stap voor stap prijs.

Echte beschaving vraagt niet om gladgestreken omgangsvormen, maar om ruggengraat. Om de zelfbeheersing om het gesprek open te houden, én de moed om grenzen te trekken wanneer dat nodig is.

Want de geschiedenis laat zien wat er gebeurt als we te lang wegkijken uit gemakzucht. Na labbekakkerigheid komt de barbarij.