Een land met een machtige baas, bestuurd als een bedrijf. Burgers kunnen die baas niet wegstemmen. Wie ontevreden is, moet kunnen verhuizen. Dat is een van de opvallendste plannen binnen NRx, een stroming die af wil van de democratie. Wat zit daarachter en wat zou het betekenen voor gewone burgers?

Waar NRx vandaan komt
NRx is de afkorting van neoreactie. De stroming ontstond in de jaren 2000 op internet. Twee belangrijke namen zijn softwareontwikkelaar Curtis Yarvin en filosoof Nick Land. Yarvin schreef ook onder de naam Mencius Moldbug. Er is geen gezamenlijke partij en de aanhangers zijn het niet over alles eens.

Wat hen bindt, is hun afkeer van democratie en gelijke politieke zeggenschap. Zij willen veel meer macht bij een kleine groep of één leider leggen. Tegelijk verwachten ze veel van moderne technologie. In hun toekomstbeeld kan een land dus een soort koning krijgen die werkt als een bedrijfsdirecteur.

Waarom zij van verkiezingen af willen
Volgens Land kijken politici vooral naar de volgende verkiezingen. Ze beloven kiezers voordelen, terwijl de rekening later komt. Zo zou de overheid steeds groter worden en zouden burgers steeds afhankelijker worden van de staat.

NRx trekt daar een vergaande conclusie uit: een andere regering kiezen helpt niet, omdat verkiezingen zelf het probleem zouden zijn. Daarom wil de stroming het bestuur anders inrichten.

Dat is een bewering, geen bewezen uitkomst. Politici kunnen kortzichtig handelen. Daarmee staat nog niet vast dat democratie altijd vastloopt of dat een leider zonder verkiezingen beter bestuurt. Bovendien geven verkiezingen burgers een middel om slechte bestuurders weg te sturen.

Wie volgens Yarvin echt de toon zet
Yarvin vindt dat universiteiten en media grote invloed hebben op wat mensen normaal en aanvaardbaar vinden. Hij noemt dat geheel de ‘kathedraal’. Volgens hem versterken deze instellingen elkaars progressieve opvattingen, ook zonder dat iemand centraal de leiding heeft.

Zijn punt is dat macht niet alleen bij gekozen politici ligt. Dat is een onderwerp waarover je kunt discussiëren. Maar media en universiteiten verschillen ook van elkaar. Wie beweert dat ze samen de toon bepalen, moet laten zien wie precies invloed heeft en hoe dat werkt.

Een directeur aan het hoofd van een land
Yarvin werkte zijn alternatief uit in een plan dat Patchwork heet. Daarin bestaat de wereld uit kleine, zelfstandige gebieden die als bedrijven worden bestuurd. Aandeelhouders stellen een directeur aan. De bewoners hebben geen stemrecht over zijn besluiten.

De gedachte is dat eigenaren goed voor hun gebied zorgen, omdat veiligheid en prettig wonen hun bezit meer waard maken. Slecht bestuur zou bewoners wegjagen naar een concurrent. Bewoners moeten dus kunnen verhuizen naar een gebied dat hun beter bevalt.

Maar verhuizen is geen eenvoudige oplossing. Je hebt er geld voor nodig. Je laat misschien je werk, familie en vrienden achter. En een ander gebied moet je wel willen toelaten. Wat gebeurt er met mensen die nergens terechtkunnen?

Er is nog een probleem. Een gewoon bedrijf moet zich houden aan wetten die het niet zelf maakt. In Yarvins model heeft het bedrijf juist de hoogste macht in zijn gebied. Als die baas zijn macht misbruikt, welke bescherming heeft een bewoner dan? Tevreden klanten willen houden is iets anders dan burgers rechten geven die zij kunnen afdwingen.

Technologie krijgt vrij baan
Land wil de ontwikkeling van technologie en het kapitalisme verder versnellen. Ook als bestaande overheden en instellingen daardoor hun grip verliezen. Hij gaat daarin ver: de toekomst hoeft volgens deze visie niet in dienst te staan van wat mensen nodig hebben.

Daar zit een verschil met Yarvin. Yarvin zoekt vooral een krachtig en stabiel bestuur. Land staat open voor technologische veranderingen die de hele samenleving overhoop kunnen halen.

Niet iedere techmiljardair hoort erbij
Ondernemer Peter Thiel schreef in 2009 dat hij vrijheid en democratie niet langer verenigbaar vond. Dat sluit aan bij de kritiek van NRx op democratie. Het betekent niet dat hij alle ideeën van Yarvin en Land deelt.

Ook enthousiasme over kunstmatige intelligentie, ondernemerschap of minder regels maakt iemand nog geen aanhanger van NRx. Investeerder Marc Andreessen schreef in zijn technologiemanifest uit 2023 bijvoorbeeld ook positief over sterke liberale democratieën.

JD Vance heeft naar Yarvins ideeën verwezen. De ideeën bereiken dus mensen buiten de oorspronkelijke kring van internetbloggers. Dat bewijst nog niet dat NRx bepaalt wat een hele regering doet. Daarvoor moet je kunnen aantonen welke besluiten door die ideeën zijn beïnvloed.

Wat burgers op het spel zetten
NRx gaat veel verder dan ergernis over trage politiek. De stroming stelt het gelijke recht van burgers om mee te beslissen ter discussie. Ook de bescherming tegen machtsmisbruik komt onder druk te staan als leiders nauwelijks kunnen worden gecorrigeerd.

In delen van de stroming komen bovendien racistische ideeën voor, waaronder de gedachte dat sommige bevolkingsgroepen van nature boven andere zouden staan. Dat verklaart de verbinding met extreemrechts. Niet alle aanhangers hebben echter precies hetzelfde wereldbeeld of willen dezelfde staat.

De belofte van NRx is een bestuur dat sneller knopen doorhakt en betere resultaten levert. De vraag voor burgers is wat er gebeurt als die belofte niet uitkomt. Wie helpt je als de baas jou onrecht aandoet? En hoe kom je van hem af als je hem niet kunt wegstemmen?